मुक्त्वा मुखकमल

मुख

मुखम् (नपुंसकलिङ्ग)

---

निष्पत्ति− खनु (अवदारणे) - "अच्" धातोर्मुडागमश्च (उ० ५-२०)
व्युत्पत्ति− खन्यते इति
प्रयोग− "मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना । तुषारवृष्टिक्षतपद्मसम्पदां सरोजसन्धानमिवाकरोदपाम् ॥"
उल्लेख− कुमा० ५-२७
विस्तार− "प्राक् खनो मुडुदात्तश्च ततोऽच्च प्रत्ययो भवेत् । प्रजासृजा यतः खातं तस्मादाहुर्मुखं बुधाः ॥" - निरुक्तम्

अर्थ−
१. शिरको अगाडिपट्टिको भाग जसमा आँखा, नाक, कान, निधार, गाला, दुई चिउँडो आदि हुन्छन्,
२. प्राणीहरूको दुई चिउँडोको बीचमा रहेको त्यो अङ्ग, जसद्वारा खाने वा बोल्ने गरिन्छ,
३. कुनै वस्तुको कुनै माथिको भाग वा खुलेको भाग,
४, साहस / हिम्मत,
५. घरको ढोका,
६. नाटक, काव्य आदिमा आरम्भ नामक अवस्था र बीजनामक अर्थप्रकृतिको योग भएको स्थल,
७. आदि/उठान,
८. नाटक,
९. नाटकको पहिलो शब्द,
१०. आवाज,
११. वेद,
१२. चराको ठुँड,
१३. जीरा,
१४. बडहर,
१५. दूधको मुन्टो,
१६. दिशा,
१७. भूमिका,
१८. साधन । मुख सामुन्नेको- ‘परिमुख’ (वि.)/‘परिमुखी’ (स्त्री.) ।

---