भूस्वामी भृकुटि

भृ

भृञ् भरणे

---

गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- भरति–ते

अर्थ−
१. पूर्ण गर्नु, भर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

• ¹“भृञ् भरणे” ² ‘पूरणेऽपि-इति भट्टिः।’ इति धा।
• का।
• व्याख्याने ³।
• ‘भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि।
• ॠदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः।।’ ⁴ इति देवः।
• भारकः-रिका, भारकः-रिका, ⁵ बिभरिषकः-बुभूर्षकः-षिका, ⁶ बेभ्रीयकः-यिका;
• भर्ता-र्त्री, भारयिता-त्री, बिभरिषिता-बुभूर्षिता-त्री, बेभ्रीयिता-त्री;
• भरन्-न्ती, भारयन्-न्ती, बिभरिषन्-बुभूर्षन्-न्ती;
• -- ^{7 8} भरिष्यन्-न्ती-ती, भारयिष्यन्-न्ती-ती, बिभरिषिष्यन्-बुभूर्षिष्यन्-न्ती-ती;
• -- भरमाणः, भारयमाणः, बिभरिषमाणः-बुभूर्षमाणः, बेभ्रीयमाणः;
• भरिष्यमाणः, भारयिष्यमाणः, बिभरिषिष्यमाणः-बुभूर्षिष्यमाणः, बेभ्रीयिष्यमाणः;
• ⁹ मेदिनीभृत् ¹⁰ -भृतौ-भृतः;
• -- -- -- भृतम्-तवान्, भृतकी, ¹¹ भारितः, बिभरिषितः-बुभूर्षितः, बेभ्रीयितः-तवान्;
• ¹² जारभरः, ¹³ उदकभारः, वंशभारः ¹⁴ आत्मम्भरिः ¹⁵, ¹⁶ कुक्षिम्भरिः-उदरम्भरिः, ^{17 18} शाकम्भरी, ¹⁹ अब्भ्रम्, ^{20 21} मालभारी-उत्पलमालभारी, ²² विश्वम्भरः-विश्वम्भरा, ²³ ग्रामभर्ता, ²⁴ बभ्रिः, भारः, बिभरिषुः-बुभूर्षुः ²⁵, ²⁶ बेभ्रियः;
• भर्तव्यम्, भारयितव्यम्, बिभरिषितव्यम्-बुभूर्षितव्यम्, बेभ्रीयितव्यम्;
• भरणीयम्, भारणीयम्, बिभरिषणीयम्-बुभूर्षणीयम्, बेभ्रीयणीयम्;
• ²⁷ भृत्यः, भार्याः ²⁸, ²⁹ संभृत्यः-संभार्यः, ³⁰ सम्भर्यम्, भार्यम्, बिभरिष्यम्-बुभूर्ष्यम्, बेभ्रीय्यम्;
• ईषद्भरः-दुर्भरः-सुभरः;
• -- -- ³¹ भ्रियमाणः, भार्यमाणः, बिभरिष्यमाणः-बुभूर्ष्यमाणः, बेभ्रीय्यमाणः;
• ³² भारः, भारः, बिभरिषः-बुभूर्षः, बेभ्रीयः;
• भर्तुम्, भारयितुम्, बिभरिषितुम्-बुभूर्षितुम्, बेभ्रीयितुम्;
• ³³ भृतिः-सम्भृतिः, ³⁴ उपभृत्, ³⁵ भृत्या ³⁶ -भार्या, ³⁷ पङ्कभारिका, भारणा, बिभरिषा-बुभूर्षा, बेभ्रीया;
• भरणम्- ³⁸ आभरणम्, भारणम्, बिभरिषणम्-बुभूर्षणम्, बेभ्रीयणम्;
• भृत्वा, भारयित्या, बिभरिषित्वा-बुभूर्षित्वा, बेभ्रीयित्वा;
• सम्भृत्य, सम्भार्य, प्रबिभरिष्य-प्रबुभूर्ष्य, प्रबेभ्रीय्य;
• ³⁹ अग्रेभारं व्रजति, अग्रे भृत्वा व्रजति।
• भारम् २, भृत्वा २, भारम् २, भारयित्वा २, बिभरिषम् २ -बुभूर्षम् २, बिभरिषित्वा २ -बुभूर्षित्वा २, बेभ्रीयम् २;
• बेभ्रीयित्वा २;
• ⁴⁰ इति उप्रत्ययः।
• प्राणिनो भरतीति भरुः = समुद्रः। भरुः, ⁴¹ इति कुप्रत्ययः, चकारात् द्वित्वं च।
• बभ्रुः = कपिलो वर्णः, नकुलो वा। बभ्रुः, ⁴² भरतः, ⁴³ अवभृथः, ⁴⁴ भर्म।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (११७०)
• ↑ (१-भ्वादिः-८९८। सक। अनि। उभ।)
• ↑ (२-२९)
• ↑ (श्लो। २८)
• ↑ ५। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इत्यनेन सन्नन्ते इड्- विकल्पः। इट्पक्षे रूपमेवम्। इडभावपक्षे सनो झलादित्वात् ‘इको झल्’ (१-२-९) इति कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्वरपरत्वयोः, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च बुभूर्षकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूयद्वयस्य निष्पत्तिः।
• ↑ ६। यङि, द्विर्वचनात् पूर्बं, परत्वेन ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति ‘भृ’ इत्यत्र ऋकारस्य रीङादेशे, द्विर्वचनादिषु कृतेषु अभ्यासे गुणे च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।
• ↑ [पृष्ठम्०९७०+ २९]
• ↑ १। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इतीडागमः। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।
• ↑ २। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुक्।
• ↑ आ। ‘प्रायेण नीचानपि मेदिनीभृतो जनः समेनैव पथाऽधिरोहति।’ शि। व। १२-४६।
• ↑ B। ‘घूर्जरान् पारशीकांश्च प्रागेव भृतकीकृतान्।’ या। अ। २२-८९।
• ↑ ३। जारं भरतीति जारभरः। स्त्रियां जारभरा = कुलटा। पचादिषु ‘जारभरा’ इति पाठात् कर्मोपपदे अणपवादोऽच्प्रत्ययः। चारभरा इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः। स चाप्रामाणिकः।
• ↑ ४। उदकं भरतीति उदकभारः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्। ‘मन्थौदनसक्तु- बिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च’ (६-३-६०) इत्यनेन उदकशब्दस्य उदादेशो विकल्पेन भवति।
• ↑ ५। ‘फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च’ (३-२-२६) इत्यनेन, आत्मानं भरतीत्यर्थे आत्मन्- शब्दस्योपपदस्य मुमागमः इन्प्रत्ययश्च भृञो निपात्येते। आत्मम्भरिः = उदरैकपरायणः।
• ↑ C। ‘आत्मम्भरिश्चरति यूथमसेवमानः।’ इति भाष्ये (३-२-२६) उपात्तम्।
• ↑ ६। ‘भृञः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् च’ (वा। ३-२-२६) इति वार्तिकात् कुक्षिम्भरिः इत्यपि साधुः। अत्रैव वार्तिके चकारात् उदरम्भरिः इत्याद्यपि साधुरिति वदन्ति। वस्तुतस्तु ‘स्वे पुषः’ (३-४-४०) इत्यत्र यथा स्वशब्देन स्वशब्दपर्यायाणां रै, गोशब्दानां ग्रहणम्, तद्वदत्रापि (३-२-२६) आत्मशब्देन शरीरावयववाचकेन शरीरावयववाचकानां उदर-कुक्षिप्रभृतीनामपि ग्रहणमित्यङ्गीकृत्य उदरम्भरिः कुक्षिम्भरिः इत्यादिप्रयोगाणां साधुत्वं साध्यमिति ज्ञेयम्।
• ↑ ड्। ज्योत्स्नाकरम्भमुदरम्भरयश्चकोराः।।’ अनर्घराघवे २। ८३।
• ↑ ७। शाकं भरतीति शाकम्भरी = पार्वती। ‘भृञः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् च’ (वा। ३-२-२६) इत्यत्र चकारात् मुम् इन् च भवति। स्त्रियाम्, ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति ङीष्।
• ↑ ८। अपो भरतीति अब्भ्रम्। कर्मण्युपपदे ‘मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्ययः। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्।
• ↑ [पृष्ठम्०९७१+ २७]
• ↑ १। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः। ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः। ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च’ (परिभाषा-३०) इत्यनेन तदुत्तरपदस्य च ह्रस्वः। तेन ‘उत्पलमालभारी’ इत्यपि साधुः।
• ↑ २। ‘संज्ञायां भृतॄ--’ (३-२-४६) इति खच्। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति वर्तमाने, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। विश्वम्भरः = विष्णुः। स्त्रियां टापि विश्वम्भरा = भूमिः। ‘विश्वम्भरा, साम रथन्तराख्यं पतिंवरा चापि धनञ्जयश्च।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।
• ↑ ३। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छील्ये तृन्। याजकादित्वात् (२-२-९) समासः।
• ↑ ४। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च’ (३-२-१७१) इत्यनेन किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य च लिड्वद्भावेन द्विर्वचनादिके कृते, ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यणादेशः। बभ्रिः = आयुधविशेषाणां भरणशाली।
• ↑ आ। ‘स्वां जिज्ञापयिषू शक्तिं बुभूर्षू नु जगन्ति किम्।’ भ। का। ९। ३७।
• ↑ ५। यङन्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि संयोगपूर्वकत्वात् यणं बाधित्वा, इयङादेशे रूपमेवम्।
• ↑ ६। ‘भृञोऽसंज्ञायाम्’ (३-१-११२) इत्यत्र ‘असंज्ञायाम्’ इत्युक्तेः, संज्ञायां क्यपि तुकि भृत्यः = कर्मकरः। असंज्ञायां तु भार्यः इत्येव। भार्याः नाम क्षत्त्रियाः।
• ↑ (क्षत्रियाः)
• ↑ ७। ‘संपूर्वाद्वा’ (वा। ३-१-११२) इत्यनेन वा क्यप्। पक्षे ण्यत्।
• ↑ ८। अत्र बाहुलकात् यत्प्रत्यये, गुणः। सम्भर्यम् गवामयनरूपः सत्रविशेषः। क्वचित्, ‘सम्भार्यम्’ इत्येव गबामयनस्य नाम दृष्टम्।
• ↑ ९। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।
• ↑ १०। धातोरस्य ह्रस्वऋकारान्तत्वात् घञेव न्याय्यः;\\n\\n क्षीरस्वामी तु “‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) भरः।” इत्युक्तवान्। तच्चिन्त्यम्।
• ↑ [पृष्ठम्०९७२+ २७]
• ↑ १। उप भ्रियतेऽनेनेत्यर्थे ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे क्विप् भवति। अश्वत्थकाष्ठनिर्मितः दर्शपूर्णमासिको यज्ञपात्रविशेषः = उपभृत्।
• ↑ २। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति क्यप् स्त्रियां भवति, तुक् च। असंज्ञायां तु भार्या इत्येव। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (काशिका ३-३-९४) इति वचनात्, ‘कर्मणि भृतौ’ (३-२-२२) इति निर्देशाच्च क्तिन्नपि साधुः। तेन भृतिः-सम्भृतिः इत्यपि सिध्यति।
• ↑ आ। ‘कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्मणि।’ रघु। ३-१२।
• ↑ ३। ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्’ (३-३-१११) इति अर्हणार्थे ण्वुच्प्रत्ययो भबति। पङ्कभारिकामर्हति गौः।
• ↑ ४। आ = समन्तात् भ्रियते इत्याभरणम्। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यत्र बहुलग्रहणात् कर्मणि ल्युट्।
• ↑ ५। ‘विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वेषु’ (३-४-२४) इति वा णमुल्। पक्षे क्त्वाऽपि एवं प्रथमं- भारं-प्रथमं भृत्वा, पूर्वम्भारं-पूर्वं भृत्वा इत्यपि बोध्यम्।
• ↑ ६। ‘भृमृ--’ [द। उ। १। ९२।]
• ↑ ७। ‘कुर्भ्रश्च’ [द। उ। १। १०७]
• ↑ ८। ‘भृदृ--’ (द। उ। ६-१४) इत्यतच्प्रत्यये रूपमेवम्।
• ↑ ९। ‘अवे भृञः’ (द। उ। ६-२८) इति अवोपपदादस्मात् क्थन्प्रत्ययः। अवभृथः = यज्ञान्तस्नानम्।
• ↑ १०। ‘मनिन्’ (द। उ। ६-७३) इति मनिन्प्रत्ययः। भर्म = भरणम्।

---