वाचस्पत्यम्
शान्तिक || त्रि० शान्तये हितं ठक् । शान्तिसाधने होमादौ तत्करणमुर्हूर्त्तादिकं मु० चि० उक्तं पी० ध० यथा “क्षिप्रघ्रुवान्त्यचरमैत्रमघासु शस्तं स्याच्छान्तिकञ्च सह मङ्गलपौष्टिकाभ्याम् । खेऽर्के विधौ सुखगते तनुगे गुरौ, नोमौद्यादिदुष्टसमये, शुभदं निमित्ते” । “अथ शान्तिक- पौष्टिकादिकृत्येषु मुहूर्त्तं वसन्ततिलकेनाह । क्षिप्रेति क्षिप्रादोनि मघान्तानि प्रसिद्धानि तेषु पौष्टिकं मङ्गलं विनायकशान्त्यादि शान्तिकं दुष्टफलदमूलवक्षत्राद्युत्पन्नशा- न्त्यादि एतानि कर्माणि कार्य्याणि उक्तञ्च दीपि- कायाम् । “मित्रादित्यमघोत्तराशतभिषक्स्वातीविर- ञ्च्यच्युतस्वर्गाधीश्वरपूज्यपौष्णरविषु स्फीते तुषारत्विषि । रिक्तां पर्व विहाय सौम्यदिवसे शस्ते नृणां भूबये सर्वैः शान्तिकपौष्टिकं निगदितं गर्गादिभिर्बिश्चयात्” अथ लग्नशुद्धिः तत्रार्के सूर्य्ये खे दशमे सति विधौ चन्द्रे सुखगते चतुर्थस्थे गुरौ तनुगे लम्बस्थे सति शान्त्यादिकं कर्म कार्य्यं उक्तञ्च रत्नमालाथाम् । “पूर्णे चन्द्रे वेश्म४- गेऽर्केऽम्बर १० स्थे लग्ने जीवे, वाक्पतेर्वासरे च । श्रीमत्या- युष्याणि कार्य्याणि कार्य्याणीति” नोतच्छान्तिकादि मौद्ये गुरुशुक्रयोरस्तादिके बाल्यबार्द्धकसिंहस्यगुर्वादिरूपेदुष्ट- समयेऽपि न शुभदम् । तथा निमित्ते केत्वाद्युत्पातदर्शने सति शुभदं उक्तञ्च दीपिकायाम् । शान्तिकर्माणि कुर्वीत- रोगे नैमित्तिके तथा । गुरुभार्गवभौद्येऽपि दोषस्तत्र न विद्यते” । उक्तञ्चैतत् “यतोऽस्तीदं शान्तिकं नैमित्ति कम् “अनिमित्तकृता शान्तिर्निमित्तायोपजायते इति स्म- रणात् । तत्र निमित्ते संगरूपे केत्वाद्युत्पातान्तरदर्शन- रूपे च भवति नैमित्तिकं तच्च बहुदिनव्यापके गुरु- शुक्रास्तादिदोषेऽप्यवश्यं विधेयं यतो जन्मान्तरीयदुर- दुष्टसूचकमिदं निमित्तमुत्पन्नं तस्य शान्त्या निरासादशु- भादृष्टस्यापि निरासः । बहुदिनप्राप्ये निर्दूषणे काले क्रियमाणं शान्तिकं किञ्चिद्दूरदुष्टज्ञापकं यद्यपि भवति तथापि तावद्भिर्दिनैर्दुरदुष्टस्य प्राबल्याद् दुःखप्राप्तिः यथाल्पोऽप्यग्निरल्पेनैव जलेन शान्तो भवति तथा सकलनगरदाहको मनुष्यैर्बहुभिर्युगपद् गृहीतजल- पूर्णघटैरेकदेशनिर्वापितोऽपि सकलोऽग्निर्ननिर्वाप्यते इ- त्यर्थः सर्वथा मौद्यादिदोषं विनैव यथा कथञ्चित्कथित- प्रकारेण दिनशुद्धिमङ्गीकृत्य शान्तिकाद्यवश्यं विधेयम्” ।