मंह् माकन्द

मा

मा (स्त्रीलिङ्ग)

---

निष्पत्ति− मा (माने) - "कः" (३-२-३)
प्रयोग− "मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः"
उल्लेख− रामा०

अर्थ−
१. आमा/मुमा,
२. लक्ष्मी,
३. ज्ञान,
४. प्रकाश/ उज्यालोपन,
५. नापविशेष ।

---

मा (अव्यय)

---

अर्थ−
हन्न, नाई भनी बेमन्जूरी देखाउन प्रयोग हुने अव्यय ।

---

मा माने

---

गणः- अदादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-सेट्
पदम्-परस्मैपदम्
कर्तरि लटि- माति

अर्थ−
१. नाप्नु, तौलनु,
२. अट्नु ।
अनु-
१. तर्कले सिद्ध गर्नु, अनुमान गर्नु ।
उप-
१. उपमा दिनु, तुलना गर्नु, समानता देखाउनु ।
परि-
१. नाप्नु, गन्नु, तौलनु, जोख्नु ।
प्र-
१. प्रमाण हुनु

कृदन्तरूपमाला

• ¹“मा माने” ² ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ ³ इति देवः।
• ‘मानम् = वर्तनम्’ इति क्षीरस्वामी।
• ‘-- अन्तर्भावः’ इति मा।
• धा।
• वृत्तिः।
• ‘आधेयस्याधाराद् अनधिकपरिमाणताऽत्र मानम्।’ इति पुरुषकारः।
• ⁴ मायकः-यिका, ⁵ मापकः-पिका, ⁶ मित्सकः-त्सिका, ⁷ मेमीयकः-यिका;
• माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री;
• ^{8 9} निर्मान्- ¹⁰ न्ती-ती, मापयिष्यन्-न्ती-ती, मित्सिष्यन्-न्ती-ती;
• -- -- मापयमानः, मापयिष्यमाणः, -- मेमीयमानः, मेमीयिष्यमाणः;
• प्रमीः-प्रम्यौ-प्रम्यः;
• -- -- -- ¹¹ मितम्-तः-तवान्, मापितः, मित्सितः, मेमीयितः-तवान्;
• ¹² प्रमः, ¹³ मायः, माया-मायावी-मायिकः-मायी, ¹⁴ धान्यमायः, मापः, मित्सुः, ¹⁵ मेम्यः;
• मातव्यम्, मापयितव्यम्, मित्सितव्यम्, मेमीयितव्यम्;
• ¹⁶ प्रनिमानीयम्-प्रणिमानीयम्, मापनीयम्, मित्सनीयम्, मेमीयनीयम्;
• ¹⁷ मेयम्, ¹⁸ पाय्यम्, माप्यम्, मित्स्यम्, मेमीय्यम्;
• ईषन्मानः-दुर्मानः-सुमानः;
• -- -- ^{19 20} मीयमानः, माप्यमानः, मित्स्यमानः, मेमीय्यमानः;
• मायः, ²¹ आमः, मापः, मित्सः, मेमीयः;
• मातुम्, मापयितुम्, मित्सितुम्, मेमीयितुम्;
• ²² प्रमा-उपमा-अनुमा, प्रमितिः, मापना, मित्सा, मेमीया;
• प्रमाणम्, मापनम्, मित्सनम्, मेमीयनम्;
• मित्वा, मापयित्वा, मित्सित्वा, मेमीयित्वा;
• ²³ प्रमाय, प्रमाप्य, प्रमित्स्य, प्रमेमीय्य;
• मायम् २, मित्वा २, मापम् २, मापयित्वा २, मित्सम् २, मित्सित्वा २, मेमीयम् २;
• मेमीयित्वा २;
• ²⁴ मेरुः, ²⁵ मात्रा, ²⁶ मासः।
• ²⁷

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१२४०)
• ↑ (२-अदादिः-१०६२। सक। अनि। पर।)
• ↑ (श्लो। ९)
• ↑ १। ण्वुलि ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञ्णमुलादिष्वपि ज्ञेयम्।
• ↑ २। ण्यन्ते सर्वत्र ‘अर्त्तिह्रीव्ली--’ (७-३-३६) इति आदन्तलक्षणे पुगागमे रूपमेवम्।
• ↑ ३। ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना इस्भावे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपे, ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वेन गुणाभावे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।
• ↑ ४। यङन्ते सर्वत्र, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीकारे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।
• ↑ [पृष्ठम्१०१४+ २४]
• ↑ १। शतरि, अदादित्वेन शपो लुकि, सवर्णदीर्घे, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति स्त्रियां नुम्विकल्पे च निर्मान्ती-निर्माती इति रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।
• ↑ आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चट्न् वचत्यः।’ धा। का। २। ५०।
• ↑ २। ‘द्यतिस्यतिमास्थाम् इत् ति किति’ (७-४-४०) इति क्तप्रत्यये परतः प्रकृतेः इकारः। गुणनिषेधः। एवं क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपीकारो बोध्यः।
• ↑ ३। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।
• ↑ ४। ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि आदन्तलक्षणो णप्रत्ययः। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। स्त्रियां टापि माया इति सिद्ध्यति। मायाशब्दात् मत्वर्थीये विनिप्रत्यये मायावी इति, व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिठन्प्रत्यययोश्च मायी-मायिकः इति च रूपाणि सिद्ध्यन्ति।
• ↑ ५। कर्मण्युपपदे कर्तरि, ‘ह्वावामश्च’ (३-२-२) इत्यण्प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति प्राप्तस्य कप्रत्ययस्यापवादः।
• ↑ ६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङो लुकि ईकारे, उत्तरखण्डे यणि च रूपमेवम्।
• ↑ ७। ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा --’ (८-४-१७) इत्यत्र नास्य धातोर्ग्रहणम्, अपि तु माङ्मेङोरेव ग्रहणम् इति बहवः।
• ↑ ८। यति परे, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इति ईकारे गुणे च रूपमेवम्।
• ↑ ९। माने = परिमाणेऽभिधेये ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधे- नीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यदायादेशौ आदेः पकारश्च निपात्यन्ते।
• ↑ [पृष्ठम्१०१५+ २५]
• ↑ १। यगन्ताच्छानशि ईकारे मीयमानः इति सिद्ध्यति। क्षीरस्वामी तु ‘घुमास्था- --’ (६-४-६६) इति सूत्रे नास्य धातोर्ग्रहणमिति ‘सर्वत्र हि पामाग्रहणं लुग्विकरणस्य णत्ववर्जम्’ इति वचनं किञ्चिदुपादाय मायते इति यकि रूपं साधितवान् भाष्यादिषु नैतादृशं वचनमुपलभ्यते। प्रक्रियाकौमुदीकारं वर्जयित्वा सर्वेऽपि ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति परिभाषामवलम्ब्य ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिषु सर्वत्र माग्रहणेष्वस्यापि ग्रहणमिच्छन्ति। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्त्यादिषु।
• ↑ २। आ = समन्तात् मीयतेऽत्रेति आमः = अपक्वपदार्थः। अधिकरणे ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कप्रत्यये, आकारलोपे रूपमेवम्।
• ↑ ३। स्त्रियां भावादौ, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति क्तिन्नपवादोऽङ्प्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे अदन्तत्वेन टापि प्रमा, उपमा इत्यादिकं सिद्ध्यति। प्रमितिः, उपमितिः, अनुमितिः इत्यादयस्तु बाहुलकात् क्तिनि सिद्ध्यन्तीति ज्ञेयम्।
• ↑ ४। समासे क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे, ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीकारनिषेधः।
• ↑ ५। ‘मापो रुरी च’ (द। उ। १-१५७) इति रुप्रत्यये ईकारे चान्तादेशे गुणे रूपमेवम्। माति सूर्येन्दुभ्यामिति मेरुः = सुरगिरिः।
• ↑ ६। ‘हुयामा--’ (द। उ। ८। ८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। मीयतेऽनेनेति मात्रा = अल्पपरिमाणम्।
• ↑ ७। मातीत्यर्थे ‘मासश्च’ (द। उ। ९। २७) इति सप्रत्ययो निपात्यते। मासः = त्रिंशद्दिनपरिच्छिन्नः कालविशेषः।
• ↑ [पृष्ठम्१०१६+ २७]

---

माङ् माने शब्दे च

---

गणः- जुहोत्यादिः
कर्मकः-सकर्मकाकर्मकयोः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- मिमीते

अर्थ−
१. नाप्नु, तौलनु,
२. अट्नु ।
अनु-
१. तर्कले सिद्ध गर्नु, अनुमान गर्नु ।
उप-
१. उपमा दिनु, तुलना गर्नु, समानता देखाउनु ।
परि-
१. नाप्नु, गन्नु, तौलनु, जोख्नु ।
प्र-
१. प्रमाण हुनु

कृदन्तरूपमाला

• ¹“माङ् माने शब्दे च” ² ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।
• मयते प्रणिदानेऽर्थे--।।’ ³ इति देवः।
• मायकः-यिका, मापकः-पिका, मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका;
• माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकमातिवत् ⁴ बोध्यानि।
• ⁵ मिमानः, ⁶ वातप्रमीः-वातप्रम्यौ-वातप्रम्यः, ⁷ प्रणिमानम्-प्रणिमापनम्, मेयम्, पाय्यम्, ⁸ व्योममायः, ⁹ चन्द्रमाः इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
• अस्य धातोः आत्मनेपदित्वात् शानचि-अनुमिमानः, मित्समानः, मास्यमानः, मित्स्यमानः, इति विशेषः।
• ¹⁰

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१२४२)
• ↑ (३-जुहोत्यादिः-१०८८। सक-अक। अनि। आत्म।)
• ↑ (श्लो। ९)
• ↑ (१२४०)
• ↑ १। शानचि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति शपः श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचने, ‘भृञामित्’ (७-४-७६) इत्यभ्यासस्येकारः। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः।
• ↑ २। वातं प्रमिमीते इत्यर्थे ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विपि ‘घुमास्थागा- पाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इतीकारे रूपमेवम्। ‘ईत्वे वकारप्रतिषेधः--’ (वा। ६-४-६६) इति वचनं तु श्रूयमाणवकारादिषत्ययविषयकमिति नात्र प्रवर्तते। वातप्रमीः शमीवृक्षः, पक्षिविशेषश्च।
• ↑ ३। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेर्णत्वम्। एवं ण्यन्तेऽपि णत्वं ज्ञेयम्।
• ↑ B। ‘जगाम सपरीवारो व्योममायमिवोत्थितम्।।’ भ। का। ६। ८८।
• ↑ ४। ‘चन्द्रे मो डित्’ (द। उ। ९-८८) इत्यनेन चन्द्रशब्द उपपदे धातोरस्यासिप्रत्यये तस्य च डिद्वद्भावेन टिलोपे च रूपमेवम्।
• ↑ [पृष्ठम्१०१७+ ३०]

---

माङ् माने

---

गणः- दिवादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- मायते

अर्थ−
१. नाप्नु, तौलनु,
२. अट्नु ।
अनु-
१. तर्कले सिद्ध गर्नु, अनुमान गर्नु ।
उप-
१. उपमा दिनु, तुलना गर्नु, समानता देखाउनु ।
परि-
१. नाप्नु, गन्नु, तौलनु, जोख्नु ।
प्र-
१. प्रमाण हुनु

कृदन्तरूपमाला

• ¹“माङ् माने” ² ‘मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लुकि।’ ³ इति देवः।
• दुर्गादयः केचिदेवामुं धातुं पठन्ति।
• क्षीरस्वामिप्रभृतयस्तु न पठन्ति।
• मायकः-यिका, मापकः-पिका, मित्सकः-त्सिका, मेमीयकः-यिका;
• माता-त्री, मापयिता-त्री, मित्सिता-त्री, मेमीयिता-त्री;
• इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकमातिवत् ⁴ ज्ञेयानि।
• शानचि, ⁵ मायमानः इति रूपम्।

प्रासङ्गिक्यः

• ↑ (१२४३)
• ↑ (४-दिवादिः-११४२। सक। अनि। आत्म।)
• ↑ (श्लो। ९)
• ↑ (१२४०)
• ↑ १। शानचि, ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यनि, रूपमेवम्। अत्र श्यनोऽपि- त्सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावात् ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इति ईकारे सति मीयमानः इत्येव न्याय्यम्। ‘गामादाग्रहणेष्वविशेषः’ (परि। ११६) इति वचनमप्यस्य ईकारे ऽनुकूलम्। तथापि सर्वैरपि वैयाकरणैः ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) सूत्रे भौवादिका- दादिकजौहोत्यादिकमाधातूनामेव ग्रहणस्योक्तत्वात् अत्र न ईकार इति ज्ञेयम्।

---