मूसली
मृकण्डु
मृ
मृङ् प्राणत्यागे
गणः- तुदादिः
कर्मकः-अकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-आत्मनेपदम्
कर्तरि लटि- म्रियते
अर्थ−
१. मर्नु, देहत्याग गर्नु ।
कृदन्तरूपमाला
- 1“मृङ् प्राणत्यागे” 2 ‘मृणाति हिंसार्थे प्वादेर्मृङस्तु म्रियते पदम्।।’ 3 इति देवः।
- मारकः-रिका, मारकः-रिका, मुमूर्षकः-र्षिका, मेम्रीयकः-यिका;
- मर्ता- मर्त्री, मारयिता-त्री, मुमूर्षिता-त्री, मेम्रीयिता-त्री;
- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि जौहोत्यादिकपिपर्तिवत् 4 ज्ञेयानि।
- 5 म्रियमाणः 6, 7 मरिष्यन्-न्ती-ती, 8 9 मुमूर्षन्, 10 अमृतम्, 11 मरः-अमरः, 12 दुर्मरम्, 13 14 मुमूर्षा, 15 इतीचिप्रत्यये रूपमेवम्।
- म्रियते इति मरीचिः = रश्मिः, ऋषिविशेषश्च। मरीचिः, 16 इत्युप्रत्यये रूपम्।
- म्रियन्तेऽस्मिन् प्राणिनः सलिलार्थिन इति मरुः = जलतृणविवर्जितो देशः। मरुः, 17 इति त्युक्प्रत्यये, कित्त्वाद् गुणनिषेधे च रूपमेवम्। मृत्युः, 18 इत्यूकप्रत्ययः।
- मरूकः = प्राणिविशेषः। मरूकः, 19 इत्युतिप्रत्यये रूपमेवम्।
- मरुत् = वायुः, देवो वा। मरुत्, 20 इति तन्प्रत्यये रूपमेवम्।
- मर्तः = प्राणी।
- मर्तशब्दात्, ‘नवसूरमर्तयविष्ठेभ्यो यत्’ 21 इति स्वार्थे यत्प्रत्यये मर्त्यः इति सिद्ध्यति।
- मर्त्यः = मनुष्यः। मर्तः-मर्त्यः इती- मान्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः