यजूवर यज्ञ

यज्

यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु
गणः- भ्वादिः
कर्मकः-सकर्मकः
इट्-अनिट्
पदम्-उभयपदम्
कर्तरि लटि- यजति–ते
अर्थ−
१. यज्ञ गर्नु, हवन गर्नु,
२. देवपूजा गर्नु,
३. अर्पण गर्नु, दिनु,
४. सङ्गति गर्नु ।

कृदन्तरूपमाला

¹“यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु” ² याजकः-जिका, याजकः-जिका, ³ यियक्षकः-क्षिका, यायजकः-जिका;
⁴ यष्टा-यष्ट्री, याजयिता-त्री, यियक्षिता-त्री, यायजिता-त्री;
यजन्-न्ती, याजयन्-न्ती, यियक्षन्-न्ती;
-- यक्ष्यन्-न्ती-ती, याजयिष्यन्-न्ती-ती, यियक्षिष्यन्-न्ती-ती;
-- यजमानः, याजयमानः, ⁵ यियक्षमाणः, यायज्यमानः;
यक्ष्यमाणः, याजयिष्यमाणः, यियक्षिष्यमाणः, यायजिष्यमाणः;
⁶ ⁷ देवेट्-देवेड्-देवेजौ-देवेजः;
-- -- ⁸ इष्टम्-इष्टः-इष्टवान्-इष्टी, याजितः, यियक्षितः, यायजितः-तवान्;
यजः, ⁹ सोमयाजी-हविर्याजी ¹⁰, अग्निष्टोमयाजी, ¹¹ यज्वा, ¹² ¹³ यजमानः, ¹⁴ ऋत्विक्, ‘त्वं यज्ञे वरुणस्य ¹⁵ अवया असि।’ ¹⁶ उपयट्, ¹⁷ साधुयाजी, याजः, यियक्षुः, ¹⁸ यायजूकः, ¹⁹ यायजः;
²⁰ यष्टव्यम्, याजयितव्यम्, यियक्षितव्यम्, यायजितव्यम्;
यजनीयम्, याजनीयम्, यियक्षणीयम्, यायजनीयम्;
²¹ याज्यम्, ²² देवयज्या, ²³ याज्या, याज्यम्, यियक्ष्यम्, यायज्यम्;
ईषद्यजः-दुर्यजः-सुयजः;
-- -- ²⁴ इज्यमानः, याज्यमानः, यियक्ष्यमाणः, यायज्यमानः;
²⁵ यागः-अनुयागः-प्रयागः, ²⁶ प्रयाजः-अनुयाजः, ²⁷ उपांशुयाजः-पत्नीसंयाजः-ऋतुयाजः-उपयाजः, ²⁸ यज्ञः, याजः, यियक्षः, यायजः;
यष्टुम्, ²⁹ यष्टुं, याजको ³⁰, याजयितुम्, यियक्षितुम्, यायजितुम्;
³¹ ³² इष्टिः- ³³ इज्या ³⁴, ³⁵ तिप्रत्यये रूपमेवमिति क्षीरतरङ्गिणी। यष्टिः, याजना, यियक्षा, यायजा;
यजनम्, याजनम्, यियक्षणम्, यायजनम्;
इष्ट्वा, याजयित्वा, यियक्षित्वा, यायजित्वा;
अन्विज्य, प्रयाज्य, प्रयियक्ष्य, प्रयायज्य;
याजम् २, इष्ट्वा २, याजम् २, याजयित्वा २, यियक्षम् २, यियक्षित्वा २, यायजम् २;
यायजित्वा २;
³⁶ एणुप्रत्यये रूपम्।
यजेणुः = याजकः, ऋत्विक्। यजेणुः;
³⁷ इति युच्प्रत्यये, प्रत्ययस्याननुनासिकत्वेनाना- देशाभावे च रूपमेवम्।
यज्युः = अध्वर्युः। यज्युः, ³⁸ इत्यत्रन्प्रत्ययः।
इज्यन्तेऽस्मिन् देवता इति यजत्रम् = यज्ञस्थानम्।
अग्निहोत्रमिति केचित्। यजत्रम्, ³⁹ इत्युसिप्रत्ययः।
यजुः = वेदः। यजुः।

प्रासङ्गिक्यः

↑ (१३३५)
↑ (१-भ्वादिः-१००२। सक। अनि। उभ।)
↑ ४। सन्नन्ते सर्वत्र, ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः’ (८-२-३६) इति षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे, षत्वे च रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम्।
↑ ५। तृजादिषु, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वे, ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि प्रक्रियोह्या।
↑ B। ‘यियक्षमाणेनाहूतः पार्थेनाथ द्विषन्मुरम्।’ शि। व। २। १।
↑ [पृष्ठम्१०६५+ ३०]
↑ १। देवान् यजतीति देवेट्। कर्मण्युपपदे, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि ‘वचिस्वपियजादीनां किति’ (६-१-१५) इति यकारस्य सम्प्रसारणे, ‘सम्प्रसार- णाच्च’ (६-१-१०८) इति पूर्वरूपे, षत्वे, जश्त्वे च रूपमेवम्।
↑ २। निष्ठायाम्, यजादित्वेन सम्प्रसारणे पूर्वरूपे, षत्वे ष्टुत्वे च रूपमेवम्। ‘इष्टादि- भ्यश्च’ (५-२-८८) इतीन्प्रत्यये इष्टी इति रूपम्। एवमेव क्त्वाप्रभृतिष्वपि प्रक्रिया ज्ञेया।
↑ ३। ‘भूते’ (३-२-८४) इत्यधिकारे, ‘करणे यजः’ (३-२-८५) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्। सोमेन इष्टवान् सोमयाजी। एवमेव अग्निष्टोमयाजी इत्यादि- सिद्धिरूह्या।
↑ आ। ‘मृषाऽसि त्वं हविर्याजी राघव च्छद्मतापसः।’ भ। का। ६-१२९।
↑ ४। भूतार्थे, ‘सुयजोर्ङ्वनिप्’ (३-२-१०३) इति ङ्वनिप्प्रत्यये प्रथमैकवचने उपधादीर्घे नकारलोपे च यज्वा इति रूपम्।
↑ B। ‘यज्वानश्च ससुत्वानो यानगोपीन्मखेषु सः।।’ भ। का। ५-३७।
↑ ५। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘पूङ्यजोः शानन्’ (३-२-१२८) इति शानन्प्रत्ययः। शित्त्वात् शपि, ‘आने मुक्’ (७-२-८२) इति मुगागमे यजमानः इति रूपम्। यस्त्वसकृत् यागादिकं करोति स एवमुच्यते।
↑ ६। ऋतौ यजते, ऋतुं यजते, ऋतुप्रयुक्तो वा यजतीत्यर्थे धातोरस्मात् ऋतुशब्द उपपदे, ‘ऋत्विक्--’ (३-२-५९) इत्यादिना क्विन्। सम्प्रसारणे, पूर्वरूपे च कृते, निपातनात्, व्रश्चादिषत्वापवादतया ‘क्विन्प्रत्ययस्य कुः’ (८-२-६२) इति कुत्वे च ऋत्विक् इति सिद्ध्यति।
↑ ७। ‘अवे यजः’ (३-२-७२) इति मन्त्रे ण्विन्प्रत्यये, उपधावृद्धौ ‘अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च’ (८-२-६७) इति निपातनाद्रुत्वे च रूपमेवम्। छन्दस्येवायं प्रयोगः।
↑ ८। ‘विजुपे छन्दसि (३-२-७३) इति छन्दसि विषये उपोपपदे धातोरस्य विच्प्रत्यये षत्वे जश्त्वे च रूपमेवम्।
↑ ९। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।
↑ १०। ‘यजजपदशां यङः’ (३-२-१६६) इति यङन्तादूकप्रत्यये, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासदीर्घे च रूपमेवम्।
↑ C। ‘तं यायजूकाः सह भिक्षुमुख्यैस्तपःकृशाः शान्त्युदकुम्भहस्ताः।’ भ। का। २-२०।
↑ [पृष्ठम्१०६६+ २८]
↑ १। ण्यति, ‘यजयाचरुच--’ (७-३-६६) इति कुत्वनिषेधः।
↑ २। देवशब्द उपपदे छन्दसि विषये कर्मणि यत्प्रत्यये रूपमेवम्। निपातनात् स्त्रीलिङ्ग- त्वम्।
↑ ३। यजन्त्यनेनेति याज्या = ऋक्। बाहुलकात् करणे ण्यत्।
↑ ४। कर्मणि, यगन्ताच्छानचि सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च रूपम्।
↑ ५। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्। अनुयागः = भोजनम्, उपसर्गवशाद्धातोरर्थान्तरे वृत्तिः। प्रयागः = क्षेत्रविशेषः। अत्र सङ्गतिकरणं धातोरर्थः। नदीत्रयसङ्गति- करणं ह्यत्र देशे वदन्ति।
↑ ६। घञि, ‘प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे’ (७-३-६२) इति निपातनात् यज्ञाङ्गविषये कुत्वं न। पञ्च प्रयाजाः। त्रयोऽनुयाजाः। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घे अनूयाज इत्यपि भवति।
↑ ७। “प्रयाजानुयाजग्रहणं प्रदर्शनार्थम्--अन्यत्राप्येवंप्रकारे कुत्वं न भवति। ‘एकादश उपयाजाः’, ‘उपांशुयाजमन्तरा यजति’, ‘अष्टौ पत्नीसंयाजा भवन्ति’ ‘ऋतुयाजैश्चरन्ति’--इत्येवमादि सिद्धं भवति।’ इति काशिका- (७-३-६२) वाक्यमिहावधेयम्। तेनैतेषां साधुत्वं बोध्यम्। ‘जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति’ (शतपथब्राह्मणे-३-७-६-१) इति श्रौतनिर्वचनपर्यालोचनायां तु पत्नीः संयाजयन्तीति पत्नीसंयाजः इति ण्यन्तात् ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणेवात्रेति न कुत्वप्रसक्तिः। अतोऽत्रेतरेषां विषये कुत्वाभावस्योपपत्तिकल्पनेऽपि पत्नीसंयाजशब्दविषये नोपपत्तिकल्पनपरिश्रमः कार्यः इति ज्ञेयम्।
↑ ८। भावे, ‘यजयाच--’ (३-३-९०) इत्यादिना नङ्प्रत्यये, जकारस्य श्चुत्वे च रूपमेवम्।
↑ ९। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति क्रियार्थक्रियायां तुमुन्, ण्वुल् च भवतः। यष्टुं याति--यागाय यातीत्यर्थः।
↑ [वा याति]
↑ [पृष्ठम्१०६७+ २९]
↑ १। ‘श्रुयजीषिस्तुभ्यः--’ (वा। ३-३-९५) इति करणे क्तिन्प्रत्यये सम्प्रसारणादिके च रूपम्।
↑ २। ‘व्रजयजोर्भावे क्यप्’ (३-३-९८) इति स्त्रियां भावे क्यपि, कित्त्वेन सम्प्र- सारणादिकेषु चैवं रूपम्।
↑ आ। ‘निर्व्याजमिज्या ववृते वचश्च भूयो बभाषे मुनिन कुमारः।।’ भ। का। २-३७।
↑ ३। बाहुलकादौणादिके [द। उ। १-७४]
↑ ४। बाहुलकादौणादिके [द। उ। १-१३३]
↑ ५। ‘यजिमनि--’ [द। उ। १-१३४]
↑ ६। ‘अमिनक्षियजि--’ [द। उ। ८-५६]
↑ ७। ‘अर्त्तिपॄवपियजि--’ [द। उ। ९-३९]

संस्कृत-शब्दकोशः

यज्

कृदन्तरूपमाला

Correction: